اضافه استعاری و اضافه ی تشبیهی چیست؟
اگر گوینده ادعا کند که مضاف الیه شبیه به مضاف است-یا مضاف شبیه مضاف الیه است،مانند لبِ لعل- آن ترکیب اضافه ی تشبیهی است،مانند«چراغ هدایت» که گوینده ادعا می کند هدایت همانند چراغ است.در مصراع«هر مرغ فکر کز سر شاخ سخن بجَست.»،دو ترکیب«مرغِ فکر» و «شاخِ سخن» اضافه ی تشبیهی هستند چون فکر به مرغ و سخن به شاخه تشبیه شده است.
اضافه ی تشبیهی یک تشبیه بلیغ است که معمولاًمضاف،مشبهً به و مضافً الیه، مشبه است وبهترین معیار تشخیص آن این است که می توان آن را به صورت تشبیهی مفصل درآورد:
فکر همانند مرغ پرواز می کند و یا سخن همانند شاخه ای است که فکر ازروی آن به پرواز در می آید.
حال اگر گوینده مضافٌ الیه را به مضاف تشبیه نکند، بلکه به چیزی تشبیه کند که مضاف یکی از اجزا و وابسته های آن باشد، آن ترکیب اضافه ی استعاری است؛ مثلاً «رخِ مهتاب» در مصراع«وز دور بوسه بر رخ مهتاب می زدم»اضافه ی استعاری است، چون1- مهتاب رخ ندارد.2-مهتاب به رخ تشبیه نشده است.3-مهتاب به موجودی(انسانی) تشبیه شده است که رخ از اجزا و اعضای آن است. همچنین است:دست، روزگار، حمله یِ حسد، پروازِ فکر، درهایِ رؤیا
پس اگرمضاف را x و مضافٌ الیه راy در نظر بگیریم،نمادهای دو اضافه ی تشبیهی و استعاری چنین است:
الف) اضافه ی تشبیهی: xـــِ y (y به صورت مستقیم به x تشبیه شده است.)
ب)اضافه ی استعاری x ــــِ y (y به z تشبیه شده است که غایب است و x یکی از متعلقات آن است.)
با توجه به توضیحات بالا درمی یابیم که در مصراع«دیشب به سیل اشک ره خواب می زدم.»:
سیلِ اشک اضافه ی تشبیهی است چون می توان گفت:«اشک همانند سیل است.»
اما رهِ خواب اضافه ی تشبیهی نیست چون نمی توان گفت:«خواب همانند ره،یا ره همانند خواب است.» بلکه چون خواب به عابری تشبیه شده است که شاعر با سیلِ اشک راهش را زده(بسته)، اضافه ی استعاری است؛ یعنی راه از متعلقات «عابر» است،که مشبهٌ به غایب می باشد.
ممکن است مضاف در هردو نوع اضافه ی تشبیهی و استعاری خود دارای وابسته ی پسین نیز باشد؛مثلاً در گروه اسمی«داسِ دروگر زمان»، «دروگر» وابسته ی پسین(صفت بیانی) «داس» است و «زمان» به «داسِ دروگر» تشبیه شده است
اقسام اضافه
اقسام اضافه از ترکیب مضاف و مضاف الیه همیشه مفهوم همانند و یکسان به دست نمی آید . به عبارت دیگر ، مضاف الیه همیشه یک نوع مفهوم و معنی خاص به مضاف نمی افزاید ، بلکه میان مضاف و مضاف الیه ، روابط گوناگون و متفاوتی از قبیل مالکیت ، همانندی ، بیان نوع و جنس ، اختصای برقرار می کند . از این رو اضافه از حیث مفهومها و پیوندهای موجود میان مضاف و مضاف الیه اقسامی پیدا می کند . اقسام اضافه عبارتند از :
1 – اضافه ملکی 2 – اضافه تخصیصی 3 – دضافه توضیحی 3 – اضافه توضیحی 4 – اضافه بیانی یا جنسی 5 – اضافه تشبیهی 6 – اضافه استعاری 7 – اضافه اقترانی 8 – اضافه بنوت ( فرزندی )
...
1 – اضافه ملکی : در اضافه ملکی میان مضاف و مضاف الیه ، رابطه مالک و ملک یعنی صاحب مال و مال ، دارنده و دارائی برقرار است بدین معنی که مضاف الیه مالک و دارنده مضاف است .
مانند : باغ علی ( باغی که صاحب آن علی است . )
کتاب لیلی ( کتابی که صاحب آن لیلی است . )
...
2 – اضافه تخصیصی : در اضافه تخصیصی مضاف ، مخصوص مضاف الیه است .
مانند :
کلاس درس ، لباس ورزش ، کمد آشپزخانه
فرق بین اضافه ملکی و اضافه تخصیصی :
در اضافه ملکی بیشتر وقتها مضاف الیه انسان است که می تواندئ مالک باشد و در مضاف تصرف کند . اما در اضافه تخصیصی اینگونه نیست .
به عنوان مثال وقتی می گوئیم کتاب علی ، از کتابی صحبت می کنیم که صاحبش علی است و علی انسان است . اما وقتی می گوئیم کتاب درس ، از کتابی صحبت می کنیم که مخصوص درس است و درس جاندار نیست .
...
3 – اضافه توضیحی : در اضافه توضیحی مضاف اسم عام و مضاف الیه نام مضاف است و درباره مضاف توضیحی می دهد و نوع آن را مشخص می کند .
مانند : کشور ایران خلیج فارس کوه سهند
...
4 – اضافه بیانی یا جنسی : در اضافه بیانی یا جنسی مضاف الیه جنس مضاف را بیان می کند .
مانند :
لباس ابریشم ( یعنی لباسی که جنس آن از ابریشم است . )
انگشتر طلا ( یعنی انگشتری که جنس آن از طلاست .)
...
5 – اضافه تشبیهی : در اضافه تشبیهی میان مضاف و مضاف الیه رابطه شباهت و هماهنگی است یعنی در آن یا مضاف را به مضاف الیه تشبیه می کنند و یا مضاف الیه را به مضاف تشبیه می کنند .
مانند :
روی ماه و لب لعل ( تشبیه مضاف به مضاف الیه ) یا برعکس ماه روی و لعل لب ( تشبیه مضاف الیه به مضاف )
...
6 – اضافه استعاری : در اضافه استعاری مضاف در غیر معنی حقیقی خود به کار می رود .
مانند :
دست روزگار مرا از دامان مادر جدا کرد .
در جمله بالا دست به معنی حوادث به کار رفته است .
...
7 – اضافه اقترانی : در اضافه اقترانی میان مضاف و مضاف الیه معنی و رابطه مقارنت و همراهی است .
مثال :
دست ادب بر سینه نهاد ( دستی که همراه ادب بود )
پای اردات در میان گذاشت . ( پایی که همراه ارادت بود . )
دست رد بر سینه او زد .
فرق میان اضافه استعاری و اضافه اقترانی :
الف ) در اضافه استعاری ، اصل استعاره بر پایه تشبیه استوار است ، چون استعاره در واقع تشبیهی است که یکی از طرفین آن ذکر نشود . اما در اضافه اقترانی تشبیهی وجود ندارد .
ب ) در اضافه اقترانی مضاف الیه اسم معنی است و مفهوم یکی از عواطف و حالات درونیانسانی را دارد .
مانند :
دیده احترام ، دست ادب ، نگاه خشم
که در اضافه استعاری چنین نیست .
8 – اضافه بنوت ( فرزندی ) : در اضافه بنوت اسم فرزند بر اسم پدر و یا مادر اضافه می شود . یعنی مضاف فرزند مضاف الیه است .
مانند :
یعقوب لیث ( یعقوب فرزند لیث )
عیسای مریم ( عیسی فرزند مریم )
محمد زکریا ( محمد فرزند ذکریا )
سؤالات درس هشتم : « تشبیه »
1. در بیت زیر پایه های تشبیه را معین کنید ؟
ایام گل چو عمر به رفتن شتاب کرد
ساقی به دور باده ی گلگون شتاب کن
E ایام گل : مشبه / عمر : مشبه به / چو : ادات تشبیه / به رفتن شتاب کرد : وجه شبه .
2. در بیت زیر ارکان تشبیه را مشخص کنید ؟
بلم آرام چون قویی سبکبار به نرمی بر سر کارون همی رفت
E بلم : مشبه / قو : مشبه به / چون : ادات تشبیه / آرام رفتن : وجه شبه .
3. پایه های تشبیه را در این مثال مشخص کنید .
گفتا برو چو خاک تحمل کن ای فقیه
با هر چه خوانده ای همه در زیر خاک کن
E تو مستتر در فعل باش : مشبه / خاک : مشبه به / چو : ادات تشبیه / تحمل کردن : وجه شبه .
4. ارکان تشبیه را در عبارت زیر مشخص کنید .
نادان چون طبل غازی است بلند آواز و میان تهی .
E نادان : مشبه / طبل غازی : مشبه به / چون : ادات تشبیه / بلند آواز و میان تهی : وجه شبه .
5. در بیت زیر چهار رکن تشبیه را پیدا کنید .
معلم چو کانونی از آتش است همه کار او سوزش و سازش است
E معلم : مشبه / کانونی از آتش : مشبه به / چو : ادات تشبیه / سوختن و ساختن : وجه شبه .
6. با توجه به بیت زیر به پرسشها پاسخ دهید .
چون آینه جان نقش تو در دل بگرفته است
دل در سر زلف تو فرو رفته چو شانه است
الف: مشبه و وجه شبه را در مصراع اول بیابید .
ب: مشبه به و وجه شبه را در مصراع دوم بیابید .
E الف: جان : مشبه / نقش چیزی در دل گرفتن : وجه شبه .
ب: شانه : مشبه به / فرو رفتن در زلف معشوق : وجه شبه .
7. با توجه به بیت
گرت ز دست برآید چو نخل باش کریم
ورت ز دست نیاید چون سرو باش آزاد
در مصراع اول : الف: مشبه : (......) ب: وجه شبه : ( ........)
در مصراع دوم : ج: ادات تشبیه : (.....) د: مشبه به : (......) را بنویسید.
E الف: تو مستتر در فعل باش : مشبه / ب: کریم بودن : وجه شبه
ج: چون : ادات تشبیه / د: سرو : مشبه به .
8. در مصراع " همچو جنگم سر تسلیم و ارادت در پیش " مشبه به و وجه شبه را مشخص کنید .
E جنگ : مشبه به / اوفتادگی (سرتسلیم و ارادت در پیش بودن):وجه شبه.
9. با توجه به بیت زیر به پرسشها پاسخ دهید .
لبت تا در لطافت لاله ای سیراب را ماند
دلم در بی قراری چشمه ی سیماب را ماند
الف: مشبه به و وجه شبه در مصراع اول کدام است .
ب: مشبه و ادات تشبیه را در مصراع دوم بنویسید .
ج: غرض شاعر از تشبیه نخستین چیست ؟
E الف: لاله : مشبه به / لطافت : وجه شبه .
ب: دل : مشبه . ج: اغراق در لطافت لب معشوق .
10. وجه شبه معمولاً در کدام یک از طرفین تشبیه باید مشخص تر و بارزتر باشد ؟
E مشبه به
11. در کدام گزینه کلمه دریا مشبه به است ؟
الف: تلاطم زندگی امواج دریا را به یاد می آورد .
ب: دلش چون دریا بزرگ است .
ج: دریای بی کران چون دل عارفان است .
د: رنگ دریا همچو رنگ آسمان آبی است .
E گزینه "ب" صحیح است .
سؤالات درس نهم : « تشبیه بلیغ »
12. در مثال زیر کدام پایه تشبیه حذف شده است ؟
میان دو کس جنگ چون آتش است .
E وجه شبه
13. در تشبیه زیر کدام یک از پایه های تشبیه محذوف است ؟
مرد نقال از صدایش ضجه می بارید و نگاهش مثل خنجر بوده .
الف: وجه شبه ب:مشبه ج: ادات تشبیه د: مشبه به
E گزینه الف صحیح است .
14. مشبه و مشبه به را تعریف کنید و در بیت زیر مثالی برای آن دو معین کنید .
هرگز نمیرد آنکه دلش زنده شد به عشق
ثبت است بر جریده ی عالم دوام ما
E مشبه چیزی یا کسی است که قصد مانند کردن آن را داریم . مشبه به چیزی یا کسی است که مشبه ، به آن مانند می شود . در این بیت جریده عالم یک تشبیه بلیغ است که عالم مشبه است و جریده مشبه به .
15. با توجه به بیت زیر :
الف: یک تشبیه بلیغ در بیت بیابید .
ب: در مصراع دوم مشبه به چیست ؟
نه این زمان دل حافظ در آتش طلب است
که داغدار ازل همچو لاله ی خود رو است
E الف: آتش طلب یک تشبیه بلیغ است . ب: لاله
16. در بیت زیر یک تشبیه بلیغ بیابید .
گذشت روزگاران بین که دوران شباب ما
در این سیلاب غم دسته گلی شاداب را ماند
E سیلاب غم
17. در بیت زیر یک تشبیه بلیغ بیابید و مشبه به آن را ذکر کنید .
روی کسی سرخ نشد بی مدد لعل لبت
بی تو اگر سرخ شود بر اثر غازه بود
E لعل لب یک تشبیه بلیغ است و لعل مشبه به است .
18. چرا اضافه تشبیهی درخت دوستی یک تشبیه بلیغ است ؟
E زیرا وجه شبه و ادات تشبیه در آن حذف شده است .
19. چرا اضافه ی تشبیهی قد سرو یک تشبیه بلیغ است ؟
E زیرا ادات تشبیه و وجه شبه در آن حذف شده است .
20. در بیت زیر تشبیهات بلیغ اضافی و غیر اضافی را مشخص کنید .
در مکتب حقایق پیش ادیب عاشق هان ای پسر بکوش که روزی پدر شوی
E ادیب عشق در مصراع اول یک تشبیه بلیغ اضافی است . در مصراع دوم تشبیه بلیغ غیر اضافی وجو دارد . تشبیه تو(ضمیر مستتر در فعل بکوش)به پدر
21. بیت های زیر را بخوانید و به پرسشها پاسخ دهید .
درخت دوستی بنشان که کام دل به بار آرد
نهال دشمنی برکن که رنج بی شمار آرد
گویند سنگ لعل شود در مقام صبر
آری ، شود ولی به خون جگر شود
الف: تشبیهات بلیغ اضافی و غیراضافی را مشخص کنید .
ب: غرض از تشبیه موجود در بیت دوم چیست ؟
Eالف:درخت دوستی و نهال دشمنی در بیت اول دو تشبیه بلیغ اضافی است.سنگ لعل شود در بیت دوم یک تشبیه بلیغ اسنادی (غیر اضافی)است . ب: اغراق
22. در بیت زیر چند تشبیه وجود دارد ؟
تو همچون گل ز خندیدن لبت با هم نمی آید
روا داری که من بلبل چو بوتیمار بنشینم
E در این بیت سه تشبیه وجود دارد :
1. تشبیه تو (معشوق) به گل در مصراع اول . / 2. تشبیه من (عاشق) به بلبل در مصراع دوم که یک تشبیه بلیغ اسنادی (غیراضافی) است. / 3. تشبیه من (عاشق) به بوتیمار در مصراع دوم .
23. دو تشبیه بلیغ اضافی و غیراضافی بسازید که "شب" مشبه آن باشد ؟
E چاه شب تشبیه بلیغ اضافی / شب چاه است تشبیه بلیغ غیراضافی .
24. دو تشبیه بلیغ اضافی و غیراضافی بسازید که "عشق" مشبه آن باشد ؟
E دریای عشق تشبیه بلیغ اضافی / عشق دریاست تشبیه بلیغ غیراضافی .
25. مشبه و مشبه به در بیت زیر کدام است ؟
تو دی ماهی و آن دلبر بهار است رسیدنتان به هم دشوار است
E تو و آن دلبر مشبه است / ماه و بهار مشبه به است .
26. در بیت زیر مشبه به و وجه شبه را پیدا کنید .
حریف دوست که از خویشتن خبر دارد
شراب صرف محبت نخورده است تمام
E شراب یا شراب صرف مشبه / مستی آوری وجه شبه .
27. در بیت زیر مشبه به و وجه شبه را پیدا کنید .
غرق دریای غمت را رمقی بیش نماند
آخر اکنون که بکشتی به کنار اندازش
E دریا مشبه / پهناوری و عمق وجه شبه .
28. رساترین و خیال انگیزترین تشبیه چه نام دارد ؟
E تشبیه بلیغ
سؤالات درس دهم : « تشبیه مفرد ، تشبیه مرکب »
29. در دو بیت زیر تشبیه مفرد و مرکب را مشخص کنید .
الف: از دیده گر سرشک چو باران چکد رواست
کاندر غمت چو برق بشد روزگار عمر
ب: آن شاخه های نارنج اندر میان ابر
چون پاره های اخگر میان دود
E الف: تشبیه مفرد ب: تشبیه مرکب
30. با توجه به بیت زیر به پرسشها پاسخ دهید .
آن شاخه های نارنج اندر میان ابر چون پاره های اخگر میان دود
الف: تشبیه در این بیت مفرد یا مرکب / ب: وجه شبه را معین کنید .
E الف: تشبیه مرکب / ب: قرار گرفتن اشیایی قرمز در میان توده ای سیاه
31. با توجه به بیت زیر به پرسشها پاسخ دهید .
عرقت بر ورق روی نگارین به چه ماند ؟
همچو بر صفحه ی گل قطره ی باران بهاری
الف: تشبیه در این بیت مفرد است یا مرکب / ب: وجه شبه را معین کنید .
E الف: تشبیه مرکب / ب: قرار گرفتن چیزی سفید و روشن بر صفحه ای سرخ رنگ .
32. در بیت زیر مشبه ، مشبه به ،وجه شبه را بیابید و نوع تشبیه را بنویسید؟
بر گل سرخ از نم اوفتاده لالی همچو عرق بر عذار شاهد غضبان
E مصراع اول مشبه / مصراع دوم مشبه به / قرار گرفتن چیزی شفاف بر صفحه ای سرخ رنگ وجه شبه .
33. در کدام از این ابیات تشبیه مفرد و در کدام یک تشبیه مرکب به کار رفته است ؟
الف: آن قطره ی باران که برافتد به گل سرخ
چون اشک عروس است بر افتاده به رخسار
ب: ای زلف تو هر خمی کمندی
چشمت به کرشمه چشم بندی
E الف: تشبیه مرکب / ب: تشبیه مفرد
34. تشبیه مفرد ، مرکب و بلیغ را در ابیات زیر مشخص کنید .
الف: بر گل سرخ از نم اوفتاده لالی
همچو عرق بر عذار شاهد غضبان
ب: هرگز نمیرد آنکه دلش زنده شد به عشق
ثبت است بر جریده عالم دوام ما
ج: تو همچو صبحی و من شمع خلوت سحرم
تبسمی کن و جان بین همی سپرم
E الف: تشبیه مرکب / ب: تشبیه بلیغ جریده عالم یک تشبیه بلیغ است / ج: تشبیه مفرد .
35. با توجه به بیت زیر تشبیه بکار رفته مفرد است یا مرکب ؟
به چمن خرام و بنگر بر تخت گل که لاله
به ندیم شاه ماند که به کف ایاغ دارد
E تشبیه مرکب
36. با توجه به بیت زیر به پرسشهای زیر پاسخ دهید .
صلای یوسف گل شد جهان گیر زلیخای جوان شد عالم پیر
الف: دو تشبیه بلیغ بیابید و بنویسید از نوع اضافی هستند یا غیر اضافی .
ب: تشبیهات بیت مفرد هستند یا مرکب ؟ دقیقاً مشخص کنید .
الف:یوسف گل در مصرع اول یک تشبیه بلیغ اضافی است و گل مصراع دوم یک تشبیه بلیغ غیر اضافی است/ب:هر دو تشبیه مفرد محسوب می شود .
37. در تشبیه مرکب زیر مشبه و مشبه به را معین کنید . بعد شعر را طوری به نثر بازنویسی کنید که تشبیه مرکب به تشبیه مفرد تبدیل شود.
در خم زلف تو آن خال سیه دانی چیست ؟
نقطه ی دوده که در حلقه ی جیم افتاده است .
